کلاه ایمنی؛ استفاده صحیح همچنان پایینتر از میزان استفاده اعلامشده است
آذرنگارنده ــ گروه سلامت: نتایج یک مرور نظاممند و فراتحلیل جهانی نشان میدهد اگرچه حدود نیمی از موتورسواران از کلاه ایمنی استفاده میکنند، میزان استفاده صحیح از آن بهمراتب کمتر است. این مطالعه با هدف بررسی میزان استفاده از کلاه ایمنی، عوامل مؤثر بر آن و موانع استفاده صحیح انجام شده است. این پژوهش […]
آذرنگارنده ــ گروه سلامت: نتایج یک مرور نظاممند و فراتحلیل جهانی نشان میدهد اگرچه حدود نیمی از موتورسواران از کلاه ایمنی استفاده میکنند، میزان استفاده صحیح از آن بهمراتب کمتر است. این مطالعه با هدف بررسی میزان استفاده از کلاه ایمنی، عوامل مؤثر بر آن و موانع استفاده صحیح انجام شده است.
این پژوهش با عنوان Global Evidence on Helmet Use and Misuse: A Public Health Perspective on Prevalence, Determinants and Barriers در سال ۲۰۲۶ در مجله Health Science Reports منتشر شده است. شماری از نویسندگان این مقاله به سرپرستی دکتر محمد سعادتی شهرک به دانشگاه علوم پزشکی تبریز و مراکز وابسته به آن وابستگی سازمانی دارند و پژوهش با حمایت مالی دانشگاه علوم پزشکی تبریز انجام شده است.
بررسی دادههای حدود یک میلیون نفر
پژوهشگران در این مطالعه، منابع منتشرشده از سال ۱۹۹۵ تا ژانویه ۲۰۲۴ را در پایگاههای PubMed، Scopus، ScienceDirect و Web of Knowledge جستوجو کردند. این مطالعه بر اساس دستورالعمل PRISMA انجام شد و در نهایت دادههای حدود یک میلیون نفر از مطالعات واردشده به فراتحلیل بررسی شد.
غربالگری منابع، ارزیابی کیفیت مطالعات و استخراج دادهها بهصورت مستقل توسط دو پژوهشگر انجام گرفت و اختلافنظرها با مشارکت پژوهشگر سوم حل شد. همچنین، برای تحلیل دادهها از مدل اثرات تصادفی و نرمافزار Stata 16 استفاده شد؛ زیرا میان مطالعات بررسیشده ناهمگونی بالایی وجود داشت.
استفاده از کلاه در موتورسواران و سرنشینان
بر اساس نتایج این فراتحلیل، میزان کلی استفاده از کلاه ایمنی در موتورسواران ۵۴ درصد بود؛ این برآورد با بازه اطمینان ۹۵ درصدی ۴۸ تا ۵۹ درصد گزارش شد. در میان سرنشینان موتورسیکلت، میزان استفاده کلی از کلاه ایمنی تنها ۳۲ درصد بود و بازه اطمینان ۹۵ درصدی این برآورد ۱۵ تا ۴۹ درصد اعلام شد.
بااینحال، پوشیدن کلاه لزوماً به معنای استفاده صحیح از آن نیست. میزان استفاده صحیح از کلاه ایمنی در موتورسواران ۴۳ درصد و در سرنشینان فقط ۱۸ درصد برآورد شد. این یافته نشان میدهد بخشی از افراد ممکن است کلاه را بهدرستی نبندند، از کلاه نامتناسب یا غیراستاندارد استفاده کنند یا هنگام حرکت آن را به شکل کامل و ایمن روی سر قرار ندهند.
ناهمگونی میان نتایج مطالعات برای برخی شاخصها بسیار بالا بود؛ برای نمونه، مقدار I² برای میزان استفاده کلی موتورسواران و سرنشینان ۹۹٫۹ درصد گزارش شد. تفاوت میان کشورها، جمعیتهای مورد بررسی، شرایط جاده، قوانین و روش گردآوری دادهها میتواند بخشی از این ناهمگونی را توضیح دهد.
چرا برخی موتورسواران از کلاه استفاده نمیکنند؟
پژوهشگران عوامل مؤثر بر استفاده از کلاه ایمنی را در هشت گروه اصلی دستهبندی کردند: عوامل روانشناختی و شناختی، عوامل اجتماعی ـ جمعیتی، ویژگیهای سفر، ویژگیهای جاده، ویژگیهای موتورسیکلت و کلاه ایمنی، زمان و وضعیت آبوهوا، اجرای قانون و عوامل متفرقه.
در میان عوامل روانشناختی و شناختی، ادراک پایین از خطر، آگاهی ناکافی، اعتمادبهنفس کاذب، نگرش منفی نسبت به کلاه، این باور که کلاه در سرعت پایین ضروری نیست و تصور بینیازی از کلاه در مسیرهای کوتاه یا محلی، از موانع مهم استفاده عنوان شدهاند. فشار همسالان، فراموشکردن کلاه و نگاه منفی اجتماعی نیز در برخی مطالعات گزارش شده است.
هزینه بالا، نداشتن کلاه، گرما، سنگینی، ناراحتی، درد گردن یا سر، کاهش دید جانبی، دشواری شنیدن صدای محیط و بوق خودروها، اختلال در تنفس و نگرانی درباره ظاهر یا مدل مو نیز از دیگر موانع پرتکرار بودند. در میان این موارد، ناراحتی، محدودیت دید و شنوایی و سنگینی کلاه بیشتر از سایر عوامل گزارش شدهاند.
ضرورت آموزش در کنار اجرای قانون
نویسندگان مقاله تأکید کردهاند که افزایش استفاده از کلاه ایمنی تنها با اعمال قانون و جریمه محقق نمیشود. آموزشهای عمومی، برنامههای فرهنگی، فعالیت گروههای همسالان و کارزارهای اجتماعی میتوانند نگرش افراد را نسبت به نقش حفاظتی کلاه ایمنی تغییر دهند.
همچنین، اجرای قانون باید در کنار آموزش و فرهنگسازی دنبال شود. تولید و عرضه کلاههای استاندارد، راحت، سازگار با شرایط استفاده و مقرونبهصرفه نیز میتواند بخشی از موانع اقتصادی و فنی را کاهش دهد.
محدودیتهای مطالعه
این پژوهش یک مرور نظاممند و فراتحلیل بر پایه مطالعات پیشین است و یک کارآزمایی مداخلهای محسوب نمیشود؛ بنابراین اثر یک برنامه آموزشی، قانون مشخص یا نوع خاصی از کلاه را بهصورت علّی ارزیابی نمیکند. همچنین، بخشی از دادههای مطالعات اولیه بر اساس خوداظهاری جمعآوری شده بود که میتواند احتمال سوگیری در گزارش رفتار را افزایش دهد.
با توجه به ناهمگونی بالای مطالعات، نتایج باید با درنظرگرفتن تفاوتهای فرهنگی، اقتصادی، قانونی و جغرافیایی کشورها تفسیر شود. بااینحال، پیام اصلی مطالعه روشن است: استفاده از کلاه ایمنی باید به استفاده صحیح، مداوم و استاندارد تبدیل شود؛ نه صرفاً داشتن یا بر سر گذاشتن آن.
پیام سلامت عمومی
موتورسواران و سرنشینان باید در همه سفرها، حتی مسیرهای کوتاه و داخل محله، از کلاه ایمنی استاندارد و متناسب با اندازه سر استفاده کنند. کلاه باید بهدرستی روی سر قرار گیرد و بند آن بسته شود. همچنین، سرنشین موتورسیکلت مانند راننده در معرض خطر آسیب قرار دارد و نباید استفاده از کلاه برای او نادیده گرفته شود.
نکته: در مقدمه مقاله به مطالعات پیشین اشاره شده است که استفاده از کلاه ایمنی را با کاهش خطر مرگ و آسیب شدید مرتبط دانستهاند؛ این اعداد نتیجه مستقیم فراتحلیل حاضر نیستند و باید بهعنوان شواهد پیشین تفسیر شوند.
منبع: