چهار پژوهش درباره کانابیس چه می‌گویند؟ از اختلال در ریتم هورمون استرس تا پیوند با افسردگی، دوقطبی و اسکیزوفرنی

مجموعه‌ای از پژوهش‌های تازه و پیشین نشان می‌دهد تصویر علمیِ مصرف مکرر کانابیس از آنچه در برداشت عمومی دیده می‌شود پیچیده‌تر است؛ از تغییر در الگوی هورمون استرس هنگام بیدار شدن گرفته تا ارتباط اختلال مصرف کانابیس با افزایش خطر برخی اختلالات روان‌پزشکی. در عین حال، یک مطالعه آزمایشگاهی قدیمی‌تر نیز نشان داده بود برخی ترکیبات موجود در شاهدانه صنعتی می‌توانند در محیط آزمایشگاهی ورود ویروس SARS-CoV-2 به سلول‌ها را مهار کنند؛ یافته‌ای که نباید با اثر درمانی یا پیشگیری بالینی در انسان اشتباه گرفته شود.

به گزارش آذرنگارنده، این یافته‌ها از چهار مطالعه مستقل به دست آمده‌اند که هرکدام بخشی از رابطه پیچیده کانابیس با بدن و مغز را بررسی کرده‌اند.

۱) مصرف‌کنندگان مکرر، صبح را با کورتیزول بالاتری آغاز می‌کنند

پژوهشی از دانشگاه ایالتی اورگن که در نشریه Cannabis منتشر شده، نشان می‌دهد افرادی که به‌طور مکرر از کانابیس استفاده می‌کنند، هنگام بیدار شدن سطح بالاتری از کورتیزول دارند؛ هورمونی که در تنظیم پاسخ بدن به استرس نقش کلیدی دارد.

در این مطالعه، پژوهشگران بر «پاسخ بیداری کورتیزول» یا CAR تمرکز کردند؛ افزایشی طبیعی در کورتیزول که معمولاً در حدود ۳۰ دقیقه نخست پس از بیداری رخ می‌دهد. نتیجه اصلی این بود که مصرف‌کنندگان مکرر و افراد غیرمصرف‌کننده، افزایش پس از بیداری نسبتاً مشابهی داشتند، اما نقطه شروع در گروه مصرف‌کننده بالاتر بود؛ یعنی این افراد از همان لحظه بیدار شدن، کورتیزول بیشتری در گردش خون داشتند.

پژوهشگران می‌گویند این الگو ممکن است نشانه‌ای از اختلال در ریتم روزانه سامانه استرس بدن باشد، هرچند این مطالعه نمی‌تواند ثابت کند که مصرف کانابیس علت مستقیم این تغییر است. همچنین این احتمال هم وجود دارد که افرادی با الگوی استرس متفاوت، بیشتر به مصرف مکرر گرایش پیدا کنند.

۲) اختلال مصرف کانابیس و افزایش خطر افسردگی و دوقطبی

در مطالعه‌ای بزرگ مبتنی بر داده‌های ثبت سلامت دانمارک، پژوهشگران دانشگاه آرهوس و دانشگاه کپنهاگ داده‌های بیش از ۶.۶ میلیون نفر را بررسی کردند. نتایج که در JAMA Psychiatry منتشر شد، نشان داد اختلال مصرف کانابیس با افزایش خطر بروز افسردگی و اختلال دوقطبی همراه است.

بر اساس این تحلیل، پس از در نظر گرفتن عواملی مانند جنس، سن، وضعیت اجتماعی-اقتصادی و سابقه خانوادگی، اختلال مصرف کانابیس با تقریباً دو برابر شدن خطر افسردگی و دو تا سه برابر شدن خطر دوقطبی در مردان و زنان همراه بود.

نویسندگان تأکید کرده‌اند که این مطالعه رابطه علّی را اثبات نمی‌کند. به بیان دیگر، نمی‌توان با قطعیت گفت کانابیس باعث این اختلالات می‌شود؛ زیرا ممکن است در برخی موارد، علائم تشخیص‌داده‌نشده روان‌پزشکی پیش‌تر وجود داشته و خود به مصرف مشکل‌ساز منجر شده باشند. با این حال، باقی ماندن افزایش خطر حتی سال‌ها پس از ثبت اختلال مصرف، این فرض را تقویت می‌کند که مسئله فقط «خوددرمانی» نیست.

۳) پیوند قوی‌تر با اسکیزوفرنی، به‌ویژه در مردان جوان

مطالعه بزرگ دیگری با استفاده از داده‌های ملی دانمارک و با همکاری پژوهشگرانی از NIDA آمریکا، نشان داد اختلال مصرف کانابیس با افزایش خطر اسکیزوفرنی ارتباط دارد و این ارتباط در مردان جوان ۲۱ تا ۳۰ ساله چشمگیرتر است.

نتایج منتشرشده در Psychological Medicine نشان داد که در مدل‌های آماری، تا ۳۰ درصد از موارد اسکیزوفرنی در مردان ۲۱ تا ۳۰ ساله ممکن بود با پیشگیری از اختلال مصرف کانابیس رخ ندهند. در سطح کلی‌تر نیز پژوهشگران برآورد کردند که در سال ۲۰۲۱، حدود ۱۵ درصد از موارد اسکیزوفرنی در مردان ۱۶ تا ۴۹ ساله و حدود ۴ درصد در زنان همین گروه سنی ممکن بود به اختلال مصرف کانابیس نسبت داده شوند.

این مطالعه نیز مانند پژوهش قبلی، اثبات‌کننده علیت قطعی نیست، اما نویسندگان آن اختلال مصرف کانابیس را یک عامل خطر قابل‌تغییر مهم در سطح جمعیت، به‌ویژه برای مردان جوان، توصیف کرده‌اند.

۴) درباره مطالعه قدیمیِ «ترکیبات شاهدانه علیه کرونا» چه باید دانست؟

در کنار این یافته‌ها، مطالعه‌ای از سال ۲۰۲۲ از دانشگاه ایالتی اورگن که در Journal of Natural Products منتشر شد، توجه زیادی جلب کرد. در آن پژوهش، دو اسید کانابینوئیدی موجود در شاهدانه صنعتی، یعنی CBGA و CBDA، در شرایط آزمایشگاهی توانستند به پروتئین اسپایک ویروس SARS-CoV-2 متصل شوند و از ورود آن به سلول‌های انسانی جلوگیری کنند.

اما نکته مهم اینجاست که این نتیجه آزمایشگاهی بود و به معنی اثربخشی اثبات‌شده در انسان نیست. افزون بر این، خود پژوهشگران اشاره کرده بودند که این ترکیبات با اشکال رایج‌تر مصرفی مانند CBD یا CBG یکسان نیستند و لزوماً در محصولات تجاری شاهدانه به همان شکل وجود ندارند.

بنابراین، استناد به این مطالعه برای نتیجه‌گیری‌هایی مانند «کانابیس از کووید پیشگیری می‌کند» یا «محصولات شاهدانه درمان کرونا هستند» برداشت نادرست از داده‌هاست.

جمع‌بندی: پیام اصلی چیست؟

در مجموع، این چهار مطالعه تصویری چندوجهی ارائه می‌کنند:

• مصرف مکرر کانابیس ممکن است با اختلال در ریتم زیستی استرس همراه باشد.
• اختلال مصرف کانابیس با افزایش خطر افسردگی، دوقطبی و اسکیزوفرنی ارتباط دارد.
• این خطرها به‌ویژه در برخی گروه‌ها، مانند مردان جوان، ممکن است برجسته‌تر باشند.
• در مقابل، برخی ترکیبات گیاه شاهدانه در شرایط آزمایشگاهی خواص زیستی جالبی نشان داده‌اند، اما این موضوع جایگزین شواهد بالینی نیست.

به همین دلیل، پژوهشگران بر احتیاط در تفسیر فواید و مضرات کانابیس، تفکیک میان مصرف معمول و اختلال مصرف، و نیز نیاز به مطالعات طولی و بالینی دقیق‌تر تأکید می‌کنند.