کشف بیش از ۲۵۰ ژن مرتبط با خال و ملانوما؛ گامی تازه برای پیشگیری از مرگبارترین سرطان پوست

به گزارش آذرنگارنده:

پژوهشگران مؤسسه پزشکی QIMR Berghofer در بزرگ‌ترین مطالعه ژنتیکیِ انجام‌شده درباره «خال‌دار بودن پوست» یا moliness، بیش از ۲۵۰ ژن کلیدی را شناسایی کرده‌اند که با شکل‌گیری خال‌ها و خطر ابتلا به ملانوما، مرگبارترین نوع سرطان پوست، ارتباط دارند. این یافته می‌تواند مسیر را برای توسعه راهبردهای تازه در پیشگیری، غربالگری و درمان ملانوما هموار کند.

نتایج این پژوهش در مجله Nature Communications منتشر شده و نشان می‌دهد زیست‌شناسی خال‌ها و ملانوما بسیار پیچیده‌تر از عوامل شناخته‌شده‌ای مانند قرار گرفتن در معرض آفتاب، رنگ پوست و رنگدانه‌سازی است.

خال و ملانوما؛ منشأ مشترک، سرنوشت متفاوت

خال و ملانوما هر دو از یک نوع سلول رنگدانه‌ساز پوست به نام ملانوسیت منشأ می‌گیرند. در خال، این سلول‌ها تکثیر می‌شوند اما در نقطه‌ای متوقف می‌شوند و یک ضایعه خوش‌خیم ایجاد می‌کنند. اما در ملانوما، همین سلول‌ها به تکثیر کنترل‌نشده ادامه می‌دهند و به تومور بدخیم تبدیل می‌شوند.

پژوهشگران می‌گویند تعداد زیاد خال‌ها یکی از قوی‌ترین عوامل خطر برای ملانوماست و حدود یک‌سوم ملانوماها از یک خالِ از قبل موجود منشأ می‌گیرند.

۲۴ ناحیه ژنتیکی جدید و جهشی بزرگ در شناخت خطر

تیم QIMR Berghofer با تحلیل داده‌های ژنتیکی بیش از ۸۵ هزار نفر با تبار اروپایی، موفق شد ۲۴ ناحیه ژنتیکی ناشناخته پیشین را شناسایی کند که با تعداد خال‌ها در ارتباط‌اند.

این یک پیشرفت چشمگیر نسبت به مطالعه قبلی این مؤسسه در سال ۲۰۱۸ است؛ مطالعه‌ای که تنها ۵ ناحیه ژنتیکی را شناسایی کرده بود. به این ترتیب، یافته جدید عملاً یک افزایش پنج‌برابری در تعداد نواحی ژنتیکی شناخته‌شده مرتبط با خال‌ها ایجاد کرده است.

نکته مهم‌تر این است که پژوهشگران دریافتند همه این نواحی ژنتیکی به جز یکی، با خطر ابتلا به ملانوما نیز ارتباط دارند. در مجموع، آن‌ها بیش از ۲۵۰ ژن مهم را معرفی کرده‌اند که باید در مطالعات بعدی با دقت بیشتری بررسی شوند.

مسیرهای زیستی تازه برای درمان و پیشگیری

این مطالعه نشان داد عوامل ژنتیکیِ خطر در چند مسیر زیستی مهم نقش دارند؛ از جمله:

• سازوکارهای سیستم ایمنی که ممکن است در تنظیم رشد سلولی دچار اختلال شوند
• ژن‌های مرتبط با تکثیر غیرطبیعی سلول‌ها
• مسیرهایی که پیش‌تر در سرطان‌های دیگر مانند سرطان پستان، پروستات و مغز نیز دیده شده‌اند

پژوهشگران معتقدند اگر بتوان این مسیرها را بهتر شناخت و مهار کرد، می‌توان به اهداف دارویی جدید برای پیشگیری یا درمان ملانوما دست یافت؛ اهدافی که فراتر از توصیه‌های رایج درباره محافظت در برابر نور خورشید خواهند بود.

SIKE1؛ یک هدف امیدوارکننده برای ایمنی‌درمانی

یکی از ژن‌های تازه شناسایی‌شده در این مطالعه، SIKE1 است؛ ژنی که در تنظیم پاسخ‌های ایمنی به عفونت‌های ویروسی نقش دارد.

به باور پژوهشگران، اگر عملکرد این ژن دچار اختلال شود، ممکن است توانایی سیستم ایمنی برای شناسایی و حذف ملانوسیت‌هایی که به‌طور غیرطبیعی در حال تکثیر هستند، کاهش یابد. این مسئله می‌تواند به سلول‌ها اجازه دهد به سمت ملانوما پیش بروند.

به همین دلیل، SIKE1 می‌تواند در آینده به یک هدف جذاب برای ایمنی‌درمانی‌های پیشگیرانه یا زودهنگام تبدیل شود؛ به‌ویژه برای جلوگیری از رشد ملانوما در مراحل اولیه.

چرا هنوز به درمان‌های جدید نیاز داریم؟

متیو لاو (Matthew Law)، دانشیار و رئیس آزمایشگاه ژنتیک و سرطان پوست QIMR Berghofer، می‌گوید با وجود پیشرفت‌های مهم در پژوهش‌های ملانوما، استرالیا همچنان بالاترین نرخ ملانوما در جهان را دارد و هر سال حدود ۱۴۰۰ نفر در این کشور بر اثر این بیماری جان خود را از دست می‌دهند.

او تأکید می‌کند که اگرچه رفتارهای پیشگیرانه مانند کاهش تماس با آفتاب و همچنین ایمنی‌درمانی‌های جدید، بقا را بهبود داده‌اند، اما هنوز هم بسیاری از بیماران به ملانوما مبتلا می‌شوند و بخشی از مبتلایان جان خود را از دست می‌دهند.

به گفته او، ایمنی‌درمانی‌های موجود برای حدود نیمی از بیماران مبتلا به ملانومای پیشرفته مؤثر نیستند؛ بنابراین یافتن مسیرهای جدید برای هدف قرار دادن بیماری، یک ضرورت واقعی است.

ابزار تازه برای غربالگری: امتیاز خطر چندژنی

پژوهشگران با استفاده از داده‌های این مطالعه، یک امتیاز خطر چندژنی (Polygenic Risk Score یا PRS) برای «خال‌دار بودن پوست» توسعه داده‌اند.

هدف این ابزار، شناسایی افرادی است که از نظر ژنتیکی مستعد داشتن تعداد زیادی خال هستند. در آینده، چنین ابزاری می‌تواند وارد برنامه‌های غربالگری ملانوما شود تا افراد پرخطر زودتر شناسایی شوند و تحت پایش و مراقبت بیشتر قرار گیرند.

گام بعدی پژوهش

مرحله بعدی این پروژه، بررسی مجموعه‌داده‌های بزرگ‌تر برای کشف نواحی ژنتیکی بیشتری است که با خال‌ها و ملانوما ارتباط دارند. همچنین پژوهشگران در حال ارزیابی این موضوع هستند که آیا می‌توان برخی داروهای موجود را برای هدف قرار دادن مسیرهای زیستیِ تازه شناسایی‌شده، بازکاربردی (repurpose) کرد یا نه.

این مطالعه حاصل تحلیل داده‌های ۱۳ پژوهش مختلف بوده و پژوهشگران از همه شرکت‌کنندگانی که در این مطالعات حضور داشته‌اند، از جمله در QSkin Sun and Health Study و Australian Genetics of Depression Study، قدردانی کرده‌اند.

مشخصات مقاله:

“A large-scale genome-wide association meta-analysis for nevus count provides direct insights into the genetics of melanoma”

Nature Communications, 2026

DOI: 10.1038/s41467-026-70368-5