راز حافظه جوان در سالمندان؛ ژن‌های خوش‌شانس تمام ماجرا نیستند

برخی افراد در دهه‌های ۸۰ و ۹۰ زندگی، حافظه‌ای مشابه یا حتی بهتر از افراد چند دهه جوان‌تر دارند. پژوهشگران این افراد را «فراپیر» یا SuperAger می‌نامند. مدت‌ها این احتمال مطرح بود که توانایی شناختی استثنایی آنان صرفاً از ژن‌های مساعد و خطر ژنتیکی پایین‌تر آلزایمر ناشی می‌شود؛ اما مطالعه‌ای تازه این توضیح ساده را تأیید نکرده است.

پژوهشگران دانشگاه شیکاگو و مؤسسه پژوهشی ژنومیک ترجمه‌ای، اطلاعات ژنتیکی ۱۴۲ فرد فراپیر و ۸۹ سالمند با توانایی شناختی معمول را بررسی کردند. آن‌ها علاوه بر ژن APOE، سه امتیاز خطر چندژنی را نیز محاسبه کردند که اثر هزاران تغییر ژنتیکی مرتبط با آلزایمر را در کنار یکدیگر می‌سنجد.

نتایج نشان داد وضعیت ژن APOE و امتیازهای خطر چندژنی نمی‌توانند افراد فراپیر را با اطمینان از سایر سالمندان متمایز کنند. همچنین، گونه‌های ژنتیکی نادر که در مطالعات قبلی با محافظت در برابر آلزایمر مرتبط دانسته شده بودند، در فراپیرها شایع‌تر نبودند.

این یافته‌ها به معنای بی‌اهمیت‌بودن ژنتیک در آلزایمر یا سالمندی شناختی نیست. مطالعه صرفاً نشان می‌دهد حافظه استثنایی در سالمندی، معکوسِ خطر ژنتیکی رایج آلزایمر نیست و نمی‌توان آن را فقط با «نداشتن ژن‌های خطر» توضیح داد.

اکنون پژوهشگران در پی شناسایی سازوکارهای محافظتی فعال در مغز هستند؛ عواملی مانند ساختار و ارتباطات عصبی، کنترل التهاب، سلامت قلب و عروق، خواب، فعالیت بدنی، روابط اجتماعی و تجربه‌های انباشته‌شده در طول زندگی. احتمالاً هیچ عامل واحدی به‌تنهایی راز این پدیده را توضیح نمی‌دهد.

این پژوهش محدودیت‌هایی نیز دارد: تعداد شرکت‌کنندگان نسبتاً محدود بود و امتیازهای چندژنی فعلی همه ابعاد وراثتی، به‌ویژه انواع ژنتیکی بسیار نادر یا ناشناخته، را پوشش نمی‌دهند. بنابراین عنوان دقیق‌تر آن است که ژن‌های شناخته‌شده مرتبط با خطر آلزایمر، به‌تنهایی توضیح‌دهنده فراپیری نیستند؛ نه اینکه ژنتیک هیچ نقشی ندارد.

نتایج این مطالعه در نشریه Alzheimer’s Research & Therapy منتشر شده است.

DOI: ۱۰.۱۱۸۶/s13195-026-02124-2