رژیم غذایی وگان ممکن است تنها در ۴ هفته فعالیت ژن‌ها را تغییر دهد

پژوهشگران می‌گویند تغییر در نوع تغذیه می‌تواند در مدت کوتاهی الگوهای مولکولی مرتبط با التهاب، سوخت‌وساز و پیری زیستی را تحت تأثیر قرار دهد؛ بدون آنکه توالی DNA تغییر کند.

به گزارش آذرنگار، یک مطالعه بالینی تصادفی نشان می‌دهد که پیروی از رژیم غذایی وگان به مدت تنها یک ماه می‌تواند با تغییراتی در نشانگرهای شیمیایی متصل به DNA همراه باشد؛ نشانگرهایی که در تنظیم فعالیت ژن‌ها نقش دارند.

این پژوهش که توسط محققان دانشگاه کالیفرنیا سن‌دیگو و دانشگاه فرایبورگ آلمان انجام شده و در نشریه MedComm منتشر شده است، نشان داد افرادی که به مدت چهار هفته رژیم وگان داشتند، در مقایسه با گروهی که رژیم غذایی غنی از گوشت مصرف می‌کردند، الگوهایی مرتبط با کاهش التهاب، تغییر در مسیرهای متابولیکی و کندتر شدن برخی شاخص‌های پیری زیستی نشان دادند.

جروم مرتنز، دانشیار علوم اعصاب در دانشکده پزشکی دانشگاه کالیفرنیا سن‌دیگو و از نویسندگان ارشد این پژوهش، می‌گوید:

«ژن‌های ما سرنوشت قطعی ما نیستند. یافته قابل توجه این نیست که یک رژیم غذایی از رژیم دیگر بهتر عمل کرده، بلکه این است که اپی‌ژنوم تنها در چهار هفته به‌طور قابل اندازه‌گیری پاسخ داده است. این موضوع نشان می‌دهد زیست‌شناسی بدن ما بسیار پویاتر و نسبت به انتخاب‌های روزمره حساس‌تر از چیزی است که معمولاً تصور می‌کنیم.»

اپی‌ژنوم چگونه فعالیت ژن‌ها را تنظیم می‌کند؟

تمرکز اصلی این مطالعه بر اپی‌ژنوم بود؛ مجموعه‌ای از سیگنال‌های شیمیایی که به سلول‌ها کمک می‌کند مشخص کنند کدام ژن‌ها فعال‌تر یا کم‌فعال‌تر شوند. این سیگنال‌ها کد ژنتیکی را بازنویسی نمی‌کنند، بلکه مانند لایه‌ای از دستورالعمل‌ها روی DNA عمل می‌کنند.

یکی از شناخته‌شده‌ترین سازوکارهای اپی‌ژنتیکی، متیلاسیون DNA است. در این فرایند، برچسب‌های شیمیایی کوچک به DNA متصل می‌شوند و بسته به محل قرارگیری خود می‌توانند فعالیت ژن‌ها را تغییر دهند.

پژوهش‌های پیشین نشان داده‌اند عواملی مانند تغذیه، ورزش، سیگار، آلودگی‌های محیطی و افزایش سن می‌توانند با تغییر در الگوهای متیلاسیون DNA همراه باشند. با این حال، هنوز مشخص کردن اینکه کدام تغییرات واقعاً برای سلامت مفید هستند، کدام‌ها فقط بازتاب فرایندهای زیستی دیگرند و کدام‌ها موقتی‌اند، کار ساده‌ای نیست.

طراحی مطالعه چگونه بود؟

در این پژوهش، نمونه خون ۴۸ فرد سالم بررسی شد. همه شرکت‌کنندگان ابتدا به مدت یک هفته رژیم غذایی استاندارد مشابهی دریافت کردند. سپس به‌صورت تصادفی به دو گروه تقسیم شدند:

یک گروه رژیم غذایی وگان و گروه دیگر رژیم غذایی غنی از گوشت را به مدت یک ماه دنبال کردند.

نکته مهم این بود که هر دو رژیم از نظر میزان کالری تقریباً مشابه بودند. این طراحی به پژوهشگران کمک کرد تا اثر ترکیب مواد غذایی را بررسی کنند، نه اینکه نتایج صرفاً به دلیل کاهش کالری یا کاهش وزن توضیح داده شود.

محققان بیش از ۸۰۰ هزار جایگاه متیلاسیون را در سراسر ژنوم، پیش و پس از مداخله غذایی، مقایسه کردند. هدف آن‌ها فقط یافتن تغییرات شدید در چند ژن خاص نبود، بلکه بررسی تغییرات هماهنگ در مسیرهای زیستی مختلف بود.

نشانه‌هایی از کاهش التهاب در سیستم ایمنی

یکی از واضح‌ترین الگوهای مشاهده‌شده مربوط به سیستم ایمنی بود. داده‌های متیلاسیون نشان داد در گروه وگان، نسبت نوتروفیل‌ها کاهش یافته است. نوتروفیل‌ها نوعی سلول ایمنی هستند که در مقابله با عفونت نقش حیاتی دارند، اما فعالیت بیش از حد یا مزمن آن‌ها می‌تواند به التهاب آسیب‌رسان منجر شود.

در مقابل، تحلیل‌ها افزایش نسبی سلول‌های CD4 T را پیش‌بینی کرد؛ سلول‌هایی که در تنظیم و هماهنگی پاسخ‌های ایمنی نقش مهمی دارند.

این برآوردهای رایانه‌ای با شمارش واقعی سلول‌های خونی که در مطالعه اولیه انجام شده بود همخوانی داشت. به گفته پژوهشگران، این همخوانی نشان می‌دهد تغییرات مشاهده‌شده صرفاً یک نویز آماری نبوده، بلکه بازتاب‌دهنده تغییرات زیستی واقعی است.

لوکاس کارباخر، دانشجوی دکترای علوم اعصاب در دانشگاه کالیفرنیا سن‌دیگو و نویسنده نخست مقاله، می‌گوید:

«این تطابق به ما نشان داد که فقط با تغییراتی روی صفحه رایانه روبه‌رو نیستیم؛ بلکه تغییرات زیستی واقعی و معناداری را تشخیص داده‌ایم.»

این یافته می‌تواند تا حدی توضیح دهد چرا الگوهای غذایی گیاه‌محور در مطالعات مختلف با تفاوت‌هایی در وضعیت التهابی و سلامت قلبی‌ـ‌متابولیکی همراه دانسته شده‌اند.

تغییر در مسیرهای رشد سلولی و سوخت‌وساز

پژوهشگران همچنین افزایش متیلاسیون در نواحی پروموتر ژن‌هایی را مشاهده کردند که با رشد سلولی و مسیرهای مرتبط با سرطان ارتباط دارند؛ از جمله مسیرهای پیام‌رسانی mTOR و Hippo.

پروموترها بخش‌هایی از DNA هستند که در روشن یا خاموش شدن ژن‌ها نقش دارند. افزایش متیلاسیون در این نواحی در برخی موارد می‌تواند باعث کاهش فعالیت ژن‌ها شود.

علاوه بر این، تحلیل‌ها به کاهش فعالیت مسیرهای مرتبط با سوخت‌وساز چربی‌ها اشاره داشتند. تغییرات دیگری نیز در مسیرهای سیگنال‌دهی انسولین، ترمیم DNA و پاسخ سلولی به استرس مشاهده شد.

در مجموع، نتایج نشان می‌دهد مداخله غذایی وگان فقط یک تغییر مولکولی منفرد ایجاد نکرده، بلکه چندین سامانه زیستی را به‌طور همزمان تحت تأثیر قرار داده است.

آیا رژیم وگان روند پیری را کند می‌کند؟

در این مطالعه از ابزارهایی موسوم به ساعت‌های اپی‌ژنتیکی نیز استفاده شد. این ابزارهای ریاضی با تکیه بر الگوهای متیلاسیون DNA، جنبه‌هایی از «سن زیستی» را برآورد می‌کنند.

سن زیستی نشان می‌دهد بدن از نظر عملکردی نسبت به سن تقویمی فرد در چه وضعیتی قرار دارد. با این حال، این شاخص یک معیار واحد و مورد توافق کامل نیست. ساعت‌های مختلف اپی‌ژنتیکی بر اساس داده‌های متفاوتی ساخته می‌شوند و ممکن است بیشتر بر خطر بیماری، مرگ‌ومیر، عملکرد اندام‌ها یا سن تقویمی تمرکز داشته باشند.

در این پژوهش، دو ساعت اپی‌ژنتیکی که برای پیش‌بینی پیامدهای مرتبط با سلامت طراحی شده بودند، در گروه وگان نشانه‌هایی از کند شدن روند پیری زیستی طی دوره یک‌ماهه نشان دادند. اما ساعت سوم که بیشتر برای تخمین سن تقویمی ساخته شده بود، الگوی متفاوتی ارائه کرد.

مرتنز در این باره توضیح می‌دهد:

«این یافته‌ها تأکید می‌کند که همه معیارهای پیری زیستی، یک جنبه یکسان از زیست‌شناسی بدن را اندازه‌گیری نمی‌کنند. ساعت‌هایی که با خطر بیماری و سلامت کلی مرتبط بودند، به‌طور هماهنگ در یک جهت حرکت کردند و نشان دادند تغییرات غذایی احتمالاً مسیرهای مرتبط با سلامت را تحت تأثیر قرار داده‌اند، نه صرفاً گذر زمان را.»

یافته‌ای امیدبخش، اما هنوز نه یک نسخه قطعی

با وجود نتایج قابل توجه، پژوهشگران تأکید می‌کنند که این مطالعه کوچک و کوتاه‌مدت بوده است. این تحقیق فقط روی ۴۸ فرد سالم و در بازه زمانی یک‌ماهه انجام شد. همچنین تغییرات متیلاسیون مشاهده‌شده نسبتاً ملایم بودند و در تعداد زیادی از نقاط ژنومی پراکنده شده بودند.

از سوی دیگر، نمونه خون تنها بخشی از تصویر کلی بدن را نشان می‌دهد. الگوهای اپی‌ژنتیکی می‌توانند در بافت‌هایی مانند مغز، کبد، عضله، بافت چربی و سایر اندام‌ها متفاوت باشند. بنابراین، تغییراتی که در خون دیده شده الزاماً به همان شکل در همه بافت‌های بدن رخ نمی‌دهد.

پژوهشگران معتقدند برای مشخص شدن ماندگاری این تغییرات و اثر واقعی آن‌ها بر سلامت بلندمدت، به مطالعات بزرگ‌تر و طولانی‌تر نیاز است. همچنین باید بررسی شود که آیا این تغییرات پس از بازگشت افراد به رژیم غذایی معمول خود باقی می‌مانند یا از بین می‌روند.

ماکس اشتورتس، پزشک مرکز پزشکی دانشگاه فرایبورگ و از نویسندگان ارشد مطالعه، می‌گوید:

«مطالعه ما به شواهد رو به رشدی اضافه می‌کند که نشان می‌دهد تغذیه می‌تواند زیست‌شناسی بدن را در سطح مولکولی شکل دهد. گام بعدی این است که بفهمیم آیا این تغییرات اپی‌ژنتیکی در طول زمان پایدار می‌مانند و آیا به بهبودهای معنادار در سلامت بلندمدت منجر می‌شوند یا نه.»

به گفته اشتورتس، نتایج این پژوهش بیشتر به تفاوت در ترکیب رژیم غذایی مربوط بوده‌اند، نه کاهش دریافت کالری.

منبع علمی

Karbacher L, Mertens J, Kowarschik S, Lederer AK, Ku M, Huber R, Storz MA.

A Vegan Diet Epigenetically Modulates Inflammatory Pathways and Biological Aging: Genome-Wide DNA Methylation Analysis of a One-Month Isocaloric Vegan Versus Meat-Rich Dietary Intervention

MedComm, 3 August 2026

DOI: 10.1002/mco2.70899