مصرف پودر ریحان، افسردگی پس از زایمان و کیفیت خواب؛ کارآزمایی بالینی در تبریز چه نشان داد؟
یک مطالعه سهسوکور: ریحان در پیشگیری از افسردگی پس از زایمان مؤثر نبود نتایج یک کارآزمایی بالینی تصادفیسازیشده در تبریز نشان میدهد مصرف روزانه پودر برگ ریحان، در مقایسه با دارونما، تأثیر معناداری بر پیشگیری از علائم افسردگی پس از زایمان یا بهبود کیفیت خواب مادران ندارد. این مطالعه در مجله Heliyon منتشر شده و […]
یک مطالعه سهسوکور: ریحان در پیشگیری از افسردگی پس از زایمان مؤثر نبود
نتایج یک کارآزمایی بالینی تصادفیسازیشده در تبریز نشان میدهد مصرف روزانه پودر برگ ریحان، در مقایسه با دارونما، تأثیر معناداری بر پیشگیری از علائم افسردگی پس از زایمان یا بهبود کیفیت خواب مادران ندارد.
این مطالعه در مجله Heliyon منتشر شده و پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی تبریز در آن اثر مصرف کپسولهای حاوی پودر ریحان را بر ۷۸ زن پس از زایمان بررسی کردهاند.
افسردگی پس از زایمان؛ مشکلی فراتر از «غم پس از زایمان»
تغییرات خلقی، تحریکپذیری و احساس غم در روزهای ابتدایی پس از تولد نوزاد در بسیاری از مادران رخ میدهد و معمولاً طی حدود دو هفته برطرف میشود. این وضعیت با افسردگی پس از زایمان یکسان نیست.
افسردگی پس از زایمان میتواند عملکرد روزمره مادر، ارتباط او با نوزاد و سلامت روان خانواده را تحت تأثیر قرار دهد. اختلال خواب نیز یکی از مشکلات شایع این دوره است و عواملی مانند مراقبت از نوزاد، تغییرات جسمی و هورمونی، تجربه زایمان و فشارهای روانی میتوانند در ایجاد آن نقش داشته باشند.
با توجه به مطالعات پیشین درباره اثرات آرامبخش و ضدافسردگی برخی ترکیبات موجود در ریحان، از جمله لینالول، اوژنول و اسید رزمارینیک، پژوهشگران تصمیم گرفتند اثر این گیاه را در زنان پس از زایمان بررسی کنند.
روش انجام پژوهش
این پژوهش یک کارآزمایی بالینی موازی، تصادفیسازیشده و سهسوکور بود؛ به این معنا که شرکتکنندگان، پژوهشگر و تحلیلگر دادهها از نوع مداخله اختصاصیافته اطلاع نداشتند.
مطالعه در بیمارستان آموزشی، پژوهشی و درمانی طالقانی تبریز، از آوریل ۲۰۲۳ تا آوریل ۲۰۲۴ انجام شد. زنان واجد شرایط، زایمان کامل و نوزاد سالم داشتند و در آغاز مطالعه، امتیاز آنها در مقیاس افسردگی پس از زایمان ادینبورگ یا EPDS، کمتر از ۱۳ بود؛ یعنی در زمان ورود، نشانهای از افسردگی پس از زایمان نداشتند.
شرکتکنندگان بهطور تصادفی در دو گروه قرار گرفتند:
- گروه ریحان: روزانه دو کپسول حاوی پودر خشک برگ ریحان، هر کپسول ۵۰۰ میلیگرم؛
- گروه دارونما: روزانه دو کپسول حاوی نشاسته، هر کپسول ۵۰۰ میلیگرم.
مصرف کپسولها حداکثر تا ۷۲ ساعت پس از زایمان آغاز شد و به مدت هشت هفته ادامه یافت. برای ارزیابی وضعیت روانی مادران از مقیاس EPDS و برای سنجش خواب از مقیاس کیفیت خواب پس از زایمان استفاده شد.
ریحان خطر افسردگی پس از زایمان را کاهش نداد
پس از هشت هفته، میانه امتیاز افسردگی در هر دو گروه یکسان بود:
- گروه ریحان: ۱
- گروه دارونما: ۱
تفاوت میان دو گروه از نظر آماری معنادار نبود؛ مقدار p=0.966p=0.966 گزارش شد. به این ترتیب، در این مطالعه مصرف روزانه یک گرم پودر برگ ریحان نتوانست از بروز یا افزایش علائم افسردگی پس از زایمان پیشگیری کند.
تأثیر معناداری بر کیفیت خواب مشاهده نشد
میانگین امتیاز کیفیت خواب در پایان مطالعه در دو گروه بهصورت زیر بود:
- گروه ریحان: ۱۷٫۶۳
- گروه دارونما: ۱۶٫۱۵
با توجه به اینکه امتیاز بالاتر در این مقیاس نشاندهنده کیفیت خواب ضعیفتر است، تفاوت عددی مشاهدهشده به نفع گروه دارونما بود؛ اما این تفاوت از نظر آماری معنادار نبود و مقدار p=0.400p=0.400 گزارش شد.
بنابراین، مصرف پودر ریحان در این پژوهش باعث بهبود قابلاعتماد کیفیت خواب مادران نشد.
عوارض گزارششده محدود بود
رضایت شرکتکنندگان در هر دو گروه تقریباً مشابه بود. در گروه ریحان، یک نفر در هفته سوم پس از مصرف کپسولها دچار تهوع شد. بااینحال، این مطالعه برای ارزیابی قطعی ایمنی ریحان در همه مادران، بهویژه مادران شیرده یا افراد دارای بیماریهای زمینهای، طراحی نشده بود.
چرا نتایج این مطالعه با برخی پژوهشهای قبلی متفاوت است؟
پژوهشگران چند احتمال را مطرح کردهاند. در این مطالعه از پودر خشک برگ ریحان استفاده شد، درحالیکه برخی پژوهشهای قبلی از عصاره ریحان استفاده کرده بودند. عصارهها ممکن است مقدار بیشتری از ترکیبات فعال گیاه را در خود داشته باشند.
همچنین، افسردگی پس از زایمان اختلالی چندعاملی است و عواملی مانند حمایت اجتماعی، تجربه زایمان، کیفیت خواب پیش از بارداری و پس از آن، نوع تغذیه نوزاد، کولیک یا بیماری نوزاد و فشارهای خانوادگی میتوانند بر وضعیت روانی مادر اثر بگذارند.
محدودیتهای مطالعه
از مهمترین محدودیتهای این پژوهش میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- حجم نمونه نسبتاً کم، شامل ۷۸ مادر؛
- دوره مداخله کوتاه، به مدت هشت هفته؛
- نبود ارزیابی بلندمدت علائم افسردگی؛
- بررسی افسردگی با پرسشنامه، نه تشخیص نهایی توسط روانپزشک یا روانشناس؛
- کنترلنشدن کامل عواملی مانند حمایت اجتماعی، تجربه زایمان، الگوی خواب پیش از بارداری و وضعیت نوزاد؛
- استفاده از پودر ریحان، نه عصاره استانداردشده با مقدار مشخص ترکیبات فعال.
جمعبندی
بر اساس این کارآزمایی بالینی، مصرف روزانه دو کپسول حاوی مجموعاً یک گرم پودر برگ ریحان به مدت هشت هفته، در مقایسه با دارونما، از افسردگی پس از زایمان پیشگیری نکرد و کیفیت خواب را نیز بهطور معناداری بهبود نداد.
این نتیجه به معنای بیاثر یا خطرناکبودن قطعی ریحان نیست؛ بلکه نشان میدهد در شرایط این مطالعه، شواهد کافی برای توصیه پودر ریحان بهعنوان راهکاری برای پیشگیری از افسردگی پس از زایمان یا درمان اختلال خواب وجود ندارد. مادرانی که علائم مداوم غم، ناامیدی، اضطراب شدید، اختلال خواب یا افکار آسیب به خود یا نوزاد دارند، باید بدون تأخیر با پزشک، روانپزشک یا روانشناس مشورت کنند.
منبع: