زبان پنهان همکاری میان حیوانات؛ وقتی گونه‌های مختلف با هم «حرف می‌زنند»

به گزارش آذرنگارنده:

پژوهشگران می‌گویند همکاری میان حیواناتِ متعلق به گونه‌های مختلف، بسیار پیچیده‌تر از چیزی است که پیش‌تر تصور می‌شد. یک مرور علمی تازه نشان می‌دهد حیوانات برای شکل دادن به این همکاری‌ها، از نوعی ارتباط و تبادل اطلاعات استفاده می‌کنند؛ ارتباطی که می‌تواند شامل حرکات بدن، نمایش‌های دیداری، صداها، سیگنال‌های شیمیایی و حتی ارتعاشات باشد.

این مطالعه که در نشریه Animal Behaviour منتشر شده، بررسی می‌کند که چگونه گونه‌های مختلف جانوری با استفاده از نشانه‌ها و سیگنال‌ها، رفتار خود را هماهنگ می‌کنند و روابطی سودمند برای هر دو طرف می‌سازند.

همکاری میان گونه‌ها؛ پدیده‌ای رایج در طبیعت

نمونه‌های این نوع همکاری در طبیعت کم نیست. بعضی پرندگان، انسان‌ها را به سمت لانه زنبورهای عسل هدایت می‌کنند و در عوض به موم و لارو دسترسی پیدا می‌کنند. در دریا نیز ماهی‌های پاک‌کننده، انگل‌ها را از بدن ماهی‌های بزرگ‌تر جدا می‌کنند و در مقابل، غذا به دست می‌آورند.

در نمونه‌ای دیگر، مانگوس‌های نواری می‌توانند بدن گرازهای آفریقایی را از کنه و انگل پاک کنند. در عوض، گرازها با حضور و هوشیاری خود، هم دسترسی به غذا را برای آن‌ها آسان‌تر می‌کنند و هم تا حدی امنیت بیشتری در برابر شکارچیان فراهم می‌سازند.

وقتی حیوانات از گونه‌های مختلف رفتارشان را هماهنگ می‌کنند

برای اینکه چنین همکاری‌هایی موفق باشند، حیوانات باید رفتار خود را طوری تنظیم کنند که به یک هدف مشترک برسند؛ حتی اگر هر کدام جهان را از مسیر حواس متفاوتی تجربه کنند.

یکی از مثال‌های جالب، پرنده راهنمای عسل است که با صداهای ویژه، انسان‌ها را به سمت کندوهای پنهان هدایت می‌کند و حتی به صداهای انسان نیز پاسخ می‌دهد. در نمونه‌ای دیگر، گرازهای آفریقایی با گرفتن حالت‌های بدنی خاص، از پرندگان یا پستانداران دیگر درخواست پاک‌سازی انگل‌ها را مطرح می‌کنند.

به گفته پژوهشگران، آنچه این همکاری‌ها را ممکن می‌کند، فقط حضور همزمان دو گونه در کنار یکدیگر نیست؛ بلکه اشتراک‌گذاری اطلاعات است. حیوانات از این راه می‌توانند زمان شروع تعامل، نحوه هماهنگی رفتار و ادامه همکاری را تنظیم کنند.

ارتباط برای کاهش خطر و جلوگیری از سوءاستفاده

تعامل میان دو گونه مختلف همیشه بی‌خطر نیست. به همین دلیل، سیگنال‌های قابل اعتماد نقش مهمی دارند. برای مثال، برخی ماهی‌ها و میگوهای پاک‌کننده با رنگ‌های روشن و حرکات مشخص به ماهی‌های شکارچی نشان می‌دهند که برای حمله نیامده‌اند، بلکه نقش «پاک‌کننده» دارند. همین نشانه‌ها باعث می‌شود بتوانند بدون اینکه خورده شوند، انگل‌ها را از بدن شکارچیان جدا کنند.

در مثالی دیگر، لارو برخی پروانه‌ها از سیگنال‌های شیمیایی و ارتعاشی استفاده می‌کنند تا مورچه‌ها آن‌ها را به‌جای شکار، تحت حفاظت خود قرار دهند.

همه چیز فقط به صدا و تصویر محدود نیست

پژوهشگران تأکید می‌کنند که بسیاری از جانوران برای ارتباط با گونه‌های دیگر، فقط به نشانه‌های دیداری یا صوتی متکی نیستند. در بسیاری از موارد، چند حس به‌طور همزمان درگیر می‌شود. بنابراین اگر دانشمندان فقط روی سیگنال‌های آشکار مثل صدا یا حرکت تمرکز کنند، ممکن است بخش مهمی از ارتباط میان گونه‌ها را نادیده بگیرند.

این زبان، همیشه ثابت نیست

برخی از این سیگنال‌ها در موقعیت‌های مختلف تقریباً ثابت باقی می‌مانند. برای مثال، ماهی‌هایی که به دنبال خدمات پاک‌سازی هستند، اغلب از حالت‌های بدنی مشخصی استفاده می‌کنند. اما بعضی نشانه‌ها بسته به شرایط محیطی، گونه‌های درگیر و حتی آموختنی یا غریزی بودن رفتار، تغییر می‌کنند.

برای نمونه، ماهیگیرانی که با دلفین‌ها همکاری می‌کنند، رفتارهای خاص دلفین‌ها را به‌عنوان علامت مناسب برای زمان انداختن تور تفسیر می‌کنند. این نشان می‌دهد که ارتباط میان گونه‌ها می‌تواند بسیار منعطف و وابسته به زمینه باشد.

این سیستم‌های ارتباطی چگونه شکل گرفته‌اند؟

نویسندگان مقاله می‌گویند برخی از سیگنال‌ها شاید در ابتدا فقط یک «سرنخ» ساده بوده‌اند؛ یعنی ویژگی یا رفتاری که اصلاً برای ارتباط تکامل نیافته، اما بر واکنش حیوان دیگر اثر گذاشته است. با گذشت زمان، چنین سرنخ‌هایی می‌توانند تخصصی‌تر شوند و به سیگنال‌های واقعی تبدیل شوند.

برخی سیگنال‌ها نیز ممکن است ابتدا برای هدفی کاملاً متفاوت شکل گرفته باشند، مثل حل تعارض یا مراقبت از نوزادان، اما بعدها در همکاری میان گونه‌های مختلف به کار گرفته شده باشند.

پژوهشی با مشارکت گسترده

این مرور علمی نتیجه یک کارگاه میان‌رشته‌ای درباره همکاری میان گونه‌هاست که در سال ۲۰۲۳ در کمبریج برگزار شد. در مجموع، ۵۸ پژوهشگر از حوزه‌هایی مانند زیست‌شناسی، انسان‌شناسی و زبان‌شناسی در نگارش این مقاله نقش داشته‌اند.

پژوهشگران می‌گویند این مطالعه نه‌تنها اهمیت بوم‌شناختی همکاری میان گونه‌ها را نشان می‌دهد، بلکه می‌تواند به درک بهتر ما از منشأ، تکامل و هم‌تکاملی سیستم‌های ارتباطی نیز کمک کند.

با این حال، آن‌ها تأکید می‌کنند که هنوز پرسش‌های زیادی بی‌پاسخ مانده است و برای شناخت بهتر این پدیده، به پژوهش‌های گسترده‌تر و آزمایش‌های دقیق‌تری روی گروه‌های متنوع‌تری از حیوانات نیاز داریم.

این پژوهش با عنوان

The ecology and evolution of cues and signals in animal interspecies cooperation

در تاریخ ۱۸ ژوئن ۲۰۲۶ در نشریه Animal Behaviour منتشر شده است.