شاید نخستین قمر فراخورشیدی جهان کشف شده باشد

اخترشناسان شواهدی از جرمی هم‌جرم مشتری یافته‌اند که به دور یک کوتوله قهوه‌ای در سامانه‌ای دوردست می‌گردد. اگر این نتیجه در رصدهای آینده تأیید شود، این جرم می‌تواند نخستین «قمر فراخورشیدی» یا قمر کشف‌شده در بیرون از منظومه شمسی باشد.

به گزارش آذرنگارنده، پژوهشگران با استفاده از تلسکوپ بسیار بزرگ رصدخانه جنوبی اروپا، VLT، سامانه‌ای جوان با نام CD-35 2722 را بررسی کرده‌اند؛ سامانه‌ای که ساختاری غیرمعمول و دشوار برای طبقه‌بندی دارد.

در مرکز این سامانه، ستاره‌ای با حدود نصف جرم خورشید قرار دارد. یک کوتوله قهوه‌ای با جرمی حدود ۳۷ برابر مشتری به دور این ستاره می‌گردد و شواهد تازه نشان می‌دهد جرمی دیگر، دست‌کم هم‌جرم مشتری، به دور همین کوتوله قهوه‌ای در گردش است.

جرمی که هم «سیاره» است و هم «قمر» به نظر می‌رسد

جرم تازه‌کشف‌شده از نظر جرم، به‌وضوح در محدوده سیاره‌های غول‌پیکر قرار می‌گیرد؛ اما برخلاف سیاره‌های معمول، مستقیماً به دور یک ستاره نمی‌چرخد. این جرم به دور کوتوله قهوه‌ای می‌گردد که خود به دور ستاره میزبان در حرکت است.

به همین دلیل پژوهشگران آن را اگزوساتلایت یا «ماهواره فراخورشیدی» نامیده‌اند. از دیدگاه دینامیکی، این جسم رفتاری شبیه یک قمر دارد؛ اما با جرمی در حد مشتری، هیچ شباهتی به قمرهای کوچک و سنگی منظومه شمسی ندارد.

کوین هوی، نویسنده اصلی پژوهش، می‌گوید استفاده از واژه‌هایی مانند «سیاره» و «قمر» برای چنین سامانه‌ای ساده نیست؛ زیرا این دسته‌بندی‌ها عمدتاً بر پایه ساختار آشنای منظومه شمسی شکل گرفته‌اند.

کشف از طریق لرزش کوتوله قهوه‌ای

پژوهشگران برای یافتن این جرم از ابزار CRIRES+ روی تلسکوپ VLT استفاده کردند. آن‌ها به‌جای دیدن مستقیم جرم، حرکت کوتوله قهوه‌ای را بررسی کردند.

روش مورد استفاده، سرعت شعاعی نام دارد. در این روش، اخترشناسان تغییرهای بسیار کوچک در حرکت جسم میزبان را اندازه می‌گیرند. اگر جرمی نادیدنی به دور آن بچرخد، گرانش آن باعث می‌شود میزبان اندکی به جلو و عقب «تلوتلو» بخورد.

در این مورد، کوتوله قهوه‌ای نوسان‌های کوچکی در حرکت خود نشان داده است که پژوهشگران آن را نشانه حضور یک همراه مداری پرجرم می‌دانند.

چرا این کشف مهم است؟

تا امروز بیش از ۶ هزار سیاره فراخورشیدی شناسایی شده‌اند، اما وجود قمرها در بیرون از منظومه شمسی هنوز با اطمینان تأیید نشده است. چند نامزد برای قمرهای فراخورشیدی پیش‌تر مطرح شده‌اند، اما شواهد آن‌ها محدود یا بحث‌برانگیز بوده است.

این جرم، اگر تأیید شود، نخستین نمونه محتمل از یک ماهواره طبیعی در سامانه‌ای دیگر خواهد بود؛ هرچند میزبان آن یک سیاره نیست، بلکه کوتوله قهوه‌ای است.

این کشف همچنین می‌تواند به اخترشناسان کمک کند تا بهتر بفهمند اجرام کوچک‌تر در اطراف سیاره‌ها و کوتوله‌های قهوه‌ای چگونه شکل می‌گیرند و تکامل می‌یابند.

چشم‌انداز آینده

تلسکوپ بسیار بزرگ آینده رصدخانه جنوبی اروپا، ELT، با آینه ۳۹ متری و ابزارهای دقیق‌تر، می‌تواند جست‌وجو برای قمرهای فراخورشیدی کوچک‌تر را ممکن کند. چنین رصدهایی شاید مرز میان ستاره، کوتوله قهوه‌ای، سیاره و قمر را بازتعریف کنند.

منبع علمی

Hoy, K., et al. “Planetary-mass exosatellite detected around the substellar companion of a star.”

Nature, ۲۲ July 2026.

DOI: ۱۰.۱۰۳۸/s41586-026-10751-w

اعتبار تصویر: ESO/M. Kornmesser