شاید سیگنالهای فرازمینی در بخشی از طیف رادیویی پنهان شده باشند که SETI هنوز بهسختی آن را کاوش کرده است
پژوهش جدیدی نشان میدهد جستوجوی حیات هوشمند در کیهان شاید تاکنون بخش بزرگی از یک پنجره مهم رادیویی را نادیده گرفته باشد؛ بخشی از طیف که میتواند محل احتمالی سیگنالهای فناورانه تمدنهای فرازمینی باشد. به گزارش آذرنگارنده، بیشتر پروژههای SETI یا «جستوجوی هوش فرازمینی» تاکنون روی بازه فرکانسی ۱.۴۲ تا ۱.۶۶ گیگاهرتز تمرکز داشتهاند؛ […]
پژوهش جدیدی نشان میدهد جستوجوی حیات هوشمند در کیهان شاید تاکنون بخش بزرگی از یک پنجره مهم رادیویی را نادیده گرفته باشد؛ بخشی از طیف که میتواند محل احتمالی سیگنالهای فناورانه تمدنهای فرازمینی باشد.
به گزارش آذرنگارنده، بیشتر پروژههای SETI یا «جستوجوی هوش فرازمینی» تاکنون روی بازه فرکانسی ۱.۴۲ تا ۱.۶۶ گیگاهرتز تمرکز داشتهاند؛ محدودهای که اخترشناسان آن را «حفره آبی» (waterhole)(water hole) مینامند، زیرا میان خطوط طبیعی گسیل رادیویی هیدروژن و هیدروکسیل قرار دارد؛ دو مولکولی که در کنار هم آب را میسازند.
این بازه از دیرباز بهعنوان یکی از منطقیترین نقاط برای جستوجوی پیامهای کیهانی در نظر گرفته میشد، چون پژوهشگران تصور میکردند تمدنهای پیشرفته نیز ممکن است همین نقطه را برای فرستادن یا دریافت پیام انتخاب کنند. اما پژوهش تازه نشان میدهد فرکانسهای بالاتر نیز میتوانند مسیر دیگری برای شکار سیگنالهای فناورانه باشند.
نخستین جستوجوی SETI با ALMA
این پژوهش توسط لوئیزا میسون، اخترشناس و دانشجوی دکتری دانشگاه منچستر، انجام شده و نخستین جستوجوی SETI با استفاده از دادههای آرشیوی آرایه بزرگ میلیمتری/زیرمیلیمتری آتاکاما (ALMA)(ALMA) در شیلی بهشمار میرود.
نکته مهم آن است که میسون برای این جستوجو درخواست زمان رصد تازه نکرده، بلکه سراغ دادههای آرشیوی رفته است؛ دادههایی که در اصل برای اهداف نجومی دیگری ثبت شده بودند.
او در اینباره میگوید:
«برای دههها، جستوجوهای SETI روی بخش نسبتاً کوچکی از طیف رادیویی متمرکز بودهاند. ما خواستیم ببینیم اگر به ناحیهای کاملاً متفاوت نگاه کنیم چه اتفاقی میافتد.»
به گفته او، باندهای میلیمتری و زیرمیلیمتری تقریباً در SETI دستنخورده باقی ماندهاند و همین موضوع، آنها را به یک قلمرو تازه برای جستوجو تبدیل میکند.
جستوجوی دو پنجره باریک در دادههای ALMA
میسون در دادههای باند ۳ آلما، دو بازه فرکانسی باریک را بررسی کرد. در این تحلیل، نشانهای که از آستانه شناسایی عبور کند و بهعنوان تکنوسینچر یا اثر فناوری فرازمینی مطرح شود، پیدا نشد.
با این حال، پژوهشگران تأکید میکنند که این عدم کشف، بهمعنای نبود تمدن هوشمند نیست؛ بلکه فقط نشان میدهد در آن دو بازه فرکانسی خاص، سیگنال معتبری دیده نشده است.
این یافته در عین منفی بودن، از نظر روششناسی اهمیت زیادی دارد؛ چون نشان میدهد تلسکوپهای رادیویی با فرکانس بالا میتوانند در آینده به ابزارهای مهمی در جستوجوی هوش فرازمینی تبدیل شوند.
«پیشکش ستارهای»؛ فرصت پنهان در میدان دید هر تلسکوپ
یکی از بخشهای جالب این مطالعه، توجه به پدیدهای است که پژوهشگران آن را stellar bycatch یا «صیدِ جانبی ستارهای» مینامند. هر بار که یک تلسکوپ روی هدفی مشخص متمرکز میشود، در میدان دید آن دهها یا صدها ستاره دیگر هم حضور دارند؛ ستارههایی که شاید اصلاً هدف اصلی رصد نبودهاند.
پژوهشگران معمولاً این ستارگان را با پایگاههایی مانند Gaia برآورد میکنند. اما میسون در این مطالعه از مدل کهکشانی بسانسون (Besanc\conGalacticModel)(Besançon Galactic Model) استفاده کرد تا جمعیت ستارهای وسیعتری را در هر میدان دید محاسبه کند؛ از جمله اجرامی که بسیار دور، کمنور یا در کاتالوگهای موجود بهسختی قابل شناساییاند.
بازبینی یک جستوجوی قدیمی؛ میلیونها ستاره بیشتر از تصور
وقتی این روش روی یک جستوجوی پیشین SETI با ۱۳۲۷ نقطه رصدی اعمال شد، برآورد تعداد ستارههای پوششدادهشده از حدود ۲۸۸ هزار ستاره در کاتالوگ Gaia به بیش از ۶.۱ میلیون ستاره در مدل کهکشانی افزایش یافت.
میسون میگوید:
«یکی از هیجانانگیزترین نتایج این کار این است که فهمیدیم ستارههای بسیار بیشتری از آنچه ابتدا فکر میکردیم، بررسی شدهاند.»
او اضافه میکند:
«حتی یک مشاهده بسیار کوچک میتواند شامل تعداد و تنوع زیادی از ستارهها باشد که شاید هیچوقت قصد مطالعه مستقیم آنها را نداشتهایم. با ترکیب دادههای فرکانس بالا و شبیهسازیهای کهکشانی، میتوانیم دقیقتر بفهمیم چه چیزی را جستوجو کردهایم و بعد سراغ کجا برویم.»
چرا این یافته مهم است؟
اهمیت این پژوهش فقط در نرسیدن به یک سیگنال فرازمینی نیست. بلکه نشان میدهد:
- جستوجوی SETI میتواند فراتر از بازههای کلاسیک رادیویی گسترش یابد
- دادههای آرشیوی تلسکوپهای بزرگ، ظرفیت پنهان زیادی برای SETI دارند
- برآورد تعداد ستارههای بررسیشده باید دقیقتر از گذشته انجام شود
- «منفی بودن نتیجه» لزوماً بهمعنای بینتیجه بودن جستوجو نیست، بلکه میتواند نقشه راه آینده را روشنتر کند
به این ترتیب، پژوهش تازه یک گام مهم در جهت گسترش فضای جستوجوی هوش فرازمینی و بهینهسازی استفاده از دادههای نجومی موجود بهشمار میرود.
۱. Simulating the stellar bycatch: constraining the prevalence of extraterrestrial transmitters within radio SETI surveys
Louisa A. Mason, Michael A. Garrett, Andrew P. V. Siemion
Monthly Notices of the Royal Astronomical Society
۲۷ November 2025
DOI: ۱۰.۱۰۹۳/mnras/staf2112
۲. Conducting high-frequency radio SETI searches using ALMA
Louisa A. Mason, Michael A. Garrett, Kelvin Wandia, Andrew P. V. Siemion
Monthly Notices of the Royal Astronomical Society
۱۰ December 2024
DOI: ۱۰.۱۰۹۳/mnras/stae2714